Dünyanı 3 yerə bölən qırmızı xətt -ANALİTİK TƏHLİL

Diaspora.az saytı özünün yeni  “Dünyadakı son geosiyasi hadisələr” adlı analitik yazılar layihəsinə start verir.Layihənin ilk müəllifi isə uzun illər Belarusda yaşayan və Belarus Azərbaycanlı Gənclər Təşkilatının rəhbəri olan  soydaşımız Vüsal Cəfərovdur.

Dünya hansı haldadır hal hazırda?

Politik sistemin dağılmasından sonra xaosmu yaranacaq və ya yeni siyasi sistem qurulacaq?
Yaxın Şərqdə olan qeyri-sabit durum, Avropaya qaçqın və məcburi köçkün axını, dünyayı bürüyən terror aktları, Rusiya-Ukrayna krizisi…

Bir-birini ardıcıl olaraq dəyişən bu hadisdələr haqqında  dərindən düşünmək üçün bizi məcbur edir.

İkinci dünya müharibəsinin bitməsindən 70 ildən artıq zaman keçib, soyuq müharibənin bitməsindən isə 1989 il – əsirin dörtdə birindən artıq. Şübhəsiz dünya yeni bir dövrdədir. Zaman dəyişib.
Yeni dünyanı anlamaq və dərindən təqib etmək üçün, gəlin yardımedici bir xətt çəkək. Hər şey aydın olacaq və hansı yerdə yerləşdiyimizdə dərhal bəlli olacaq. Premoderndəmi, moderndəmi və ya postmodern də. Bu xətt dünyanı üç yerə bölür.
Bu nəzəriyyəni Britaniya diplomatı Robert Cooper təklif edib. Cooperin “ Millətlər arasında mübahisələr XXI əsrdə sabitlik və xaos” ( Order and Chaos in the Twenty-First Century) adlı yazısı 18 ölkədə nəşr olunub və çox böyük marağa səbəb olub. Bu nəzəriyyəyə əsasən dünya üç hissəyə bölünür.
Birinci : Premodern dünyası.
Mərkəzləşməyi keçməyən – demərkəzləşmiş hökumət. Bu tipli dövlətdə hökümət sosial institut kimi fəaliyyət aparmır.

İkinci: Modern dünyası
 Onun milli,xalq dövləti ilə. Bu sistemdə əsas olaraq ölkənin təhlükəsizliyinin zamini hərbi güc durur. Belə bir iddia ilə ərazini artırmaq, hətta dəyişmək olur. Modern dünyasının başqa bir özəlliyi odur ki, dövlət müstəqilliyi hər şeydən başda durur.
Üçüncü: postmodern dünyası
İnsan hüququnun və haqlarının hər şeydən üstün olunmasıdır. Dövlət müstəqilliyi-suverenliyi isə ikinci dərəcəli məsələ hesab olunur. İnanc və inam həmtərəflər arasında ən böyük önəm daşıyan amil olur. Ölkənin “dövlət” anlamından çıxması önümüzdə yeni bir dünya açır. Postmodern dünyasının nümunəsi Avropa birliyidir.
Nəzəriyyənin mətləbi odur ki, dünya premoderndən modernə, moderndən isə postmodernə doğru gedir. Əgər millətlər “dövlət” anlamının çərçivələrindən çıxsa, öndə yeni sabit dünya açılır.
Qeyd etmək olar ki, Cooperin təklif etdiyi nəzəriyyə idealistik bir model şəklidir. Nəzəriyyə XXI əsir dövlətlərinə istiqamətlənmiş məna daşıyır. Vaseda univeristetinin professoru Yasu Hasebe, bu nəzəriyyəni hətta kollektiv müdafiəyə qarşı əsaslı arqument kimi istifadə edib.
Təssüf ki, Cooperin təklif etdiyi model istədiyimiz və planlaşdırılmış kimi inkişaf etmir. Əksinə olaraq tam fərqli istiqamətdə çalışır bu model.
“İslam dövləti” – premodern aləmidir. Demək olar ki Parisdə və Brüsseldə baş verən terror aktları, premodern dünyasının postmodern dünyasına böyük zərbəsidir. Buna baxmayaraq Fransa bu tipli aktlara, postmodern ölkəsi kimi deyil, modern ölkəsi kimi cavab verir. Bu hadisə AB postmoderni eksport etmək tendensiyasına son qoydu.
Yaxın Şərq baxışına və düşüncəsinə görə “pre”, “post”, “modern” və s. anlayışları heç bir önəm daşımır və mənasız görsənir. Bugünkü xaosun təməlini 1916-cı ildə imzalanmış Sykes – Picot sazişi yaradıb. Sazişə görə Yaxın Şərqdə sərhədlər millətlərin etnik və dini özəlliklərini nəzərə almayaraq çəkilmiş oldu.
Bundan əlavə, modern postmodern dünyasına zərbə vuraraq duelə çağırır. Təbii ki, mövzu Rusiyadandır. Rəsmi Moskva Krımı anneksiya edib – öz tərkibinə qeyri-qanuni yolla əlavə edib. Bu ikinci dünya müharibəsindən sonra olan ilk hadisədir ki, bir ölkə rəsmi olaraq öz ərazisinə başqa olkənin ərazisini daxil edərək bu hadisəni elan edir. Biz Qarabağı da xatırlaya bilərik, ancaq rəsmi İrəvan ərazilərin qondarma Qarabağ dövlətinin tərkibi kimi hesab edir. Bu təbiidir ki, modern dövlətləri hər zaman hərbi gücə böyük önəm verib. Rusiyada belə bir vəziyyətdə, öz qonşusunun düşməni NATO ilə ittifaq qurmasının qarşısını belə aqressiv yolla alıb.
Yaponiyanın beynəlxalq araşdırma institunun rəhbəri Yosiji Nogami AB perespektivlərinə öz rahatsızlığını bildirib: “Postmodern nəzəriyyəsi çox erkən irəliyə sürülüb. Çünki AB-də bu fikirlərin tərəfdarı olmayan çoxlu miqdarda qeyri avropalı və avropalı var. Tək və bir Avropa Birliyi layihəsi dağılma vəziyyətindədir. Bu görüntü Roma İmperiyasını xatırladır, hansı ki başqa dövlətlərin süqutundan sonra dağıldı”.
Şərqi Asiya da dünyaya üsyan edir “modern” nümayəndəsi Çin. Cənubi-Çin dənizində yeni sərhədlər çəkən Çin bu əraziləri özünün elan edib. Spratli adalarında hərbi təyyarələrin yeni bazaların yerləşməsi üçün süni adalar inşa olunur. Çin beynəxalq əlaqələrin əsaslarını pozur. Buna baxmayaraq Çinin arxasında iki min illik tarix durub. Xan sülaləsinin vaxtından bu ərazilər Çinin tərkibində olub.
Suveren, müstəqil dövlət anlayışı və beynaxalq əlaqələr avropalıların fikirinə görə 1648-ci ildə Vestfal sülhündən sonra yaranıb, ancaq Çin bu sistemin əksinə gedir. Premodern dünyasının dərinliyini analiz etsək, biz anlarıq ki, hər bir bu tipli qüvvələrin özlərinə xas olan arqumentləri var. Təbii ki, Çinin də istəyi budur.
Niigat universitetinin professoru Yosinobu Yamamoto öz fikirni belə izah edir : “ 2008-ci ilin iqtisadi böhranından sonra, “modern” ölkələri güclərini artırdılar. Onlar postmoderni əks tərəfə – geriyə çəkirlər, buna baxmayaraq postmodern hələ də fəaliyyətini davam etdirir. Bu üç ayrı dünya bir – biri ilə sıx əlaqədədirlər”.
Ərəb baharını qış və yay dəyişdi. Çin özünə xas olan qaydalarla dünya sistemini yenidən qurmaq istəyir. Posmodern ölkələri modern ölkələrinə istiqamətdə irəliləyirlər, modern ölkələri modern çərçivələrindən çıxırlar.Premodern beynaxalq əlaqələrin olmasını inkar edir. Bu hadisələrə normal yanaşsaq, dünyada yaranmış yeni durumu “yeni modern” adlandıra bilərik.

 

Vüsal Cəfərov

Fikriniz maraqlıdır…

Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin fəaliyyətini necə qiymətləndirirsiz?

Nəticələr

Loading ... Loading ...

Saytda axtar

Fikriniz maraqlıdır…

Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin fəaliyyətini necə qiymətləndirirsiz?

Nəticələr

Loading ... Loading ...

Saytda axtar

Dünyanı 3 yerə bölən qırmızı xətt -ANALİTİK TƏHLİL

12 İyun 2016

Diaspora.az saytı özünün yeni  “Dünyadakı son geosiyasi hadisələr” adlı analitik yazılar layihəsinə start verir.Layihənin ilk müəllifi isə uzun illər Belarusda yaşayan və Belarus Azərbaycanlı Gənclər Təşkilatının rəhbəri olan  soydaşımız Vüsal Cəfərovdur.

Dünya hansı haldadır hal hazırda?

Politik sistemin dağılmasından sonra xaosmu yaranacaq və ya yeni siyasi sistem qurulacaq?
Yaxın Şərqdə olan qeyri-sabit durum, Avropaya qaçqın və məcburi köçkün axını, dünyayı bürüyən terror aktları, Rusiya-Ukrayna krizisi…

Bir-birini ardıcıl olaraq dəyişən bu hadisdələr haqqında  dərindən düşünmək üçün bizi məcbur edir.

İkinci dünya müharibəsinin bitməsindən 70 ildən artıq zaman keçib, soyuq müharibənin bitməsindən isə 1989 il – əsirin dörtdə birindən artıq. Şübhəsiz dünya yeni bir dövrdədir. Zaman dəyişib.
Yeni dünyanı anlamaq və dərindən təqib etmək üçün, gəlin yardımedici bir xətt çəkək. Hər şey aydın olacaq və hansı yerdə yerləşdiyimizdə dərhal bəlli olacaq. Premoderndəmi, moderndəmi və ya postmodern də. Bu xətt dünyanı üç yerə bölür.
Bu nəzəriyyəni Britaniya diplomatı Robert Cooper təklif edib. Cooperin “ Millətlər arasında mübahisələr XXI əsrdə sabitlik və xaos” ( Order and Chaos in the Twenty-First Century) adlı yazısı 18 ölkədə nəşr olunub və çox böyük marağa səbəb olub. Bu nəzəriyyəyə əsasən dünya üç hissəyə bölünür.
Birinci : Premodern dünyası.
Mərkəzləşməyi keçməyən – demərkəzləşmiş hökumət. Bu tipli dövlətdə hökümət sosial institut kimi fəaliyyət aparmır.

İkinci: Modern dünyası
 Onun milli,xalq dövləti ilə. Bu sistemdə əsas olaraq ölkənin təhlükəsizliyinin zamini hərbi güc durur. Belə bir iddia ilə ərazini artırmaq, hətta dəyişmək olur. Modern dünyasının başqa bir özəlliyi odur ki, dövlət müstəqilliyi hər şeydən başda durur.
Üçüncü: postmodern dünyası
İnsan hüququnun və haqlarının hər şeydən üstün olunmasıdır. Dövlət müstəqilliyi-suverenliyi isə ikinci dərəcəli məsələ hesab olunur. İnanc və inam həmtərəflər arasında ən böyük önəm daşıyan amil olur. Ölkənin “dövlət” anlamından çıxması önümüzdə yeni bir dünya açır. Postmodern dünyasının nümunəsi Avropa birliyidir.
Nəzəriyyənin mətləbi odur ki, dünya premoderndən modernə, moderndən isə postmodernə doğru gedir. Əgər millətlər “dövlət” anlamının çərçivələrindən çıxsa, öndə yeni sabit dünya açılır.
Qeyd etmək olar ki, Cooperin təklif etdiyi nəzəriyyə idealistik bir model şəklidir. Nəzəriyyə XXI əsir dövlətlərinə istiqamətlənmiş məna daşıyır. Vaseda univeristetinin professoru Yasu Hasebe, bu nəzəriyyəni hətta kollektiv müdafiəyə qarşı əsaslı arqument kimi istifadə edib.
Təssüf ki, Cooperin təklif etdiyi model istədiyimiz və planlaşdırılmış kimi inkişaf etmir. Əksinə olaraq tam fərqli istiqamətdə çalışır bu model.
“İslam dövləti” – premodern aləmidir. Demək olar ki Parisdə və Brüsseldə baş verən terror aktları, premodern dünyasının postmodern dünyasına böyük zərbəsidir. Buna baxmayaraq Fransa bu tipli aktlara, postmodern ölkəsi kimi deyil, modern ölkəsi kimi cavab verir. Bu hadisə AB postmoderni eksport etmək tendensiyasına son qoydu.
Yaxın Şərq baxışına və düşüncəsinə görə “pre”, “post”, “modern” və s. anlayışları heç bir önəm daşımır və mənasız görsənir. Bugünkü xaosun təməlini 1916-cı ildə imzalanmış Sykes – Picot sazişi yaradıb. Sazişə görə Yaxın Şərqdə sərhədlər millətlərin etnik və dini özəlliklərini nəzərə almayaraq çəkilmiş oldu.
Bundan əlavə, modern postmodern dünyasına zərbə vuraraq duelə çağırır. Təbii ki, mövzu Rusiyadandır. Rəsmi Moskva Krımı anneksiya edib – öz tərkibinə qeyri-qanuni yolla əlavə edib. Bu ikinci dünya müharibəsindən sonra olan ilk hadisədir ki, bir ölkə rəsmi olaraq öz ərazisinə başqa olkənin ərazisini daxil edərək bu hadisəni elan edir. Biz Qarabağı da xatırlaya bilərik, ancaq rəsmi İrəvan ərazilərin qondarma Qarabağ dövlətinin tərkibi kimi hesab edir. Bu təbiidir ki, modern dövlətləri hər zaman hərbi gücə böyük önəm verib. Rusiyada belə bir vəziyyətdə, öz qonşusunun düşməni NATO ilə ittifaq qurmasının qarşısını belə aqressiv yolla alıb.
Yaponiyanın beynəlxalq araşdırma institunun rəhbəri Yosiji Nogami AB perespektivlərinə öz rahatsızlığını bildirib: “Postmodern nəzəriyyəsi çox erkən irəliyə sürülüb. Çünki AB-də bu fikirlərin tərəfdarı olmayan çoxlu miqdarda qeyri avropalı və avropalı var. Tək və bir Avropa Birliyi layihəsi dağılma vəziyyətindədir. Bu görüntü Roma İmperiyasını xatırladır, hansı ki başqa dövlətlərin süqutundan sonra dağıldı”.
Şərqi Asiya da dünyaya üsyan edir “modern” nümayəndəsi Çin. Cənubi-Çin dənizində yeni sərhədlər çəkən Çin bu əraziləri özünün elan edib. Spratli adalarında hərbi təyyarələrin yeni bazaların yerləşməsi üçün süni adalar inşa olunur. Çin beynəxalq əlaqələrin əsaslarını pozur. Buna baxmayaraq Çinin arxasında iki min illik tarix durub. Xan sülaləsinin vaxtından bu ərazilər Çinin tərkibində olub.
Suveren, müstəqil dövlət anlayışı və beynaxalq əlaqələr avropalıların fikirinə görə 1648-ci ildə Vestfal sülhündən sonra yaranıb, ancaq Çin bu sistemin əksinə gedir. Premodern dünyasının dərinliyini analiz etsək, biz anlarıq ki, hər bir bu tipli qüvvələrin özlərinə xas olan arqumentləri var. Təbii ki, Çinin də istəyi budur.
Niigat universitetinin professoru Yosinobu Yamamoto öz fikirni belə izah edir : “ 2008-ci ilin iqtisadi böhranından sonra, “modern” ölkələri güclərini artırdılar. Onlar postmoderni əks tərəfə – geriyə çəkirlər, buna baxmayaraq postmodern hələ də fəaliyyətini davam etdirir. Bu üç ayrı dünya bir – biri ilə sıx əlaqədədirlər”.
Ərəb baharını qış və yay dəyişdi. Çin özünə xas olan qaydalarla dünya sistemini yenidən qurmaq istəyir. Posmodern ölkələri modern ölkələrinə istiqamətdə irəliləyirlər, modern ölkələri modern çərçivələrindən çıxırlar.Premodern beynaxalq əlaqələrin olmasını inkar edir. Bu hadisələrə normal yanaşsaq, dünyada yaranmış yeni durumu “yeni modern” adlandıra bilərik.

 

Vüsal Cəfərov

By
@
backtotop